Frå fjernsynsteateret

F og film og jul, det må bli julefjernsynsteater!

F er bokstaven som byrja som ein krok og enda opp som eit varsel (Illustrasjonen nedanfor er stolen frå KFUK-KFUM-speidarane)

Bokstaven F ser kanskje ut som ein enkel konstruksjon, men han har reist lenger enn dei fleste av oss. Han starta som ein slags krok eller klubbe i eit semittisk alfabet, ein liten teiknfigur som skulle fange lyden av w eller v, alt etter kva dal og ås du stod i. På vegen via fønikarar, grekarar og folk som hadde meir tid til å risse i stein enn vi har til å svare på meldingar, blir han vridd, vend, stramma inn og til slutt levert til romarane i noko som liknar det vi skriv i dag.

Det er litt komisk at F i utgangspunktet ikkje var laga for lydverdien vi brukar han til no. Grekarane brukte varianten sin, digamma, men berre til dei slutta å ha bruk for lyden. Då vart han sett på lager som eit tal. Det er noko fint i det: ein bokstav som mister jobben og får seg ein ny som siffer. Ikkje alle får til det.

At romarane lar F stå for /f/, er eigentleg eit resultat av ein logistikkfeil i alfabetet. V og U tok jobben med /u/ og /w/, og då sto F der og var ledig. Dei romerske språksjefane nikka vel og sa: den kan vi bruke. På den måten fekk F sitt moderne liv, utan å eigentleg ha meldt seg frivillig.

I vår eiga tid er F blitt ein bokstav med meir kulturell bagasje enn han bad om. Han er museal i nokre språk, heilt essensiell i andre, og sjølv i engelsk oppfører han seg berre delvis konsekvent. Ein kan bruke han for å lage lyden /f/, sjølvsagt, men i ordet of gjer han brått om på rolla og blir til ein svak /v/, som om han berre vil minne oss på at han kjem frå ein semittisk lyd som hadde sine eigne meiningar.

Og så er det naturlegvis internett, der F har fått ein heilt ny karriere som respekt i kortformat. Ein slags digital bukking. Ein trykkjer F for å vise at ein følgjer med, og at ein registrerer ein liten fall i verdigheita. Det er ikkje ulikt rolla hans i gamle inskripsjonar der ei omvend F stod for filia eller femina. Bokstaven har heilt tydeleg eit talent for å dukke opp i kantane av folk sine liv.

Det finst òg eit visst komisk overskot i måten F har fått lov til å spreie seg i variantar. Det er insulær F som ser ut som ein mellomalderleg erfaring i bokstavform. Det er F med strek, som ein gong stod på franske pengar og vart brukt i eldre fonetikk. Det er f(x), den matematiske allmenninngangen til alt som kanskje kan forklarast, men aldri blir så enkelt som det ser ut. Og det er forte, som berre seier spele høgare, noko som F i grunnen alltid har vore litt god på.

Når ein sit og skriv F for hand, merkar ein at bokstaven har ein slags vekt i seg. Han lenar seg fram, som om han prøver å fortelje noko utan å fullføre setninga. Det er ein bokstav som startar hardt, men endar mjukt. Ein konsonant som ikkje kastar seg fram, men antydar ein retning.

F er kort sagt ein bokstav med meir kulturhistorie enn dei fleste av oss har koffertplass til. Han begynte som ein krok, vart ein lyd som ingen heilt kunne bli einige om, fekk ny jobb som tal, endra yrke igjen og er no ein slags allmennsignatur for både styrke, funksjonar og fall.

Og alt dette på berre to strekar og ein tverrstrek.

Og nettopp to strekar og ein tverrstrek kan representere handlinga i dagens julfjernsynsteater. Julefjernsynstaterfilmen Liv, som vart sendt på NRK i 1994. Regissør Eli Skolmen Ryg…. Ja. Før vi held fram…. For lesarar som ikkje kjenner til Eli Skolmen Ryg, er det greitt med ei lita utgreiing om bakgrunnen hennar.

Når ein skal forstå den vide og fleirfaldige kulturkrinsen som omgir regissøren Eli Skolmen Ryg, er det naturleg å byrje i generasjonen før hennar eiga. Bestefaren hennar, Kristian Skolmen, vart fødd i Nordre Land, eit bygdesamfunn der Dokka er det naturlege midtpunktet, og der livet lenge var knytt til jord, handverk og eit sterkt fellesskap. Dokka har sidan mista vidaregåande skule, men landskapet og miljøet rundt bygda fortel framleis om den tronge samanhengen mellom kultur og kvardag. Det var i dette miljøet Kristian Skolmen fekk både røter og impulsar. Han studerte mellom anna på Hamar, som på den tida var eit viktig sentrum for både lærarutdanning og kyrkjemusikk, og han utvikla etter kvart eit uttrykk som sameinte det estetiske og det folkelege. Seinare slo han seg ned på Kongsberg, der han levde eit liv som kunstmålar og kyrkjesongar. I rolla som kyrkjesongar bar han både ord og tone fram for lokalsamfunnet sitt, og som målar gav han farge og form til dei stille romma i landskapet. På denne måten vart han eit roleg grunnfjell i slekta, og fleire av dei kunstnarlege linene som seinare vart så tydelege, kan sporast tilbake til hans virke.

Frå denne rota vaks ei rekke kulturarbeidarar fram, og den mest synlege av dei var Jon Skolmen. Han vart ein av landets mest markante komikarar og skodespelarar i fjernsynsalderen, kjend både frå humorprogram, film og teater. Den leikne energien hans og det varme uttrykket gjorde han til ein folkekjær figur i ei årrekkje. Gjennom han kom òg neste slektsledd til syne. Sonen Christian Skolmen vart skodespelar og har gjennom mange år medverka i både sceniske og audiovisuelle produksjonar. Dottera Tine Skolmen valde musikken som sitt språk og har gjennom ulike prosjekt stått fram som ein stemme med eit fint og personleg uttrykk innan song og musikk.

I eit parallelt spor finn vi regissøren Eli Skolmen Ryg, som vart ein av dei viktigaste regissørane innan norsk fjernsynsdramatikk frå 1970- til 1990-talet. Ho utvikla ein signatur som bar preg av stillheit, ettertanke og ein nærleik til karakterane som var typisk for fjernsynsteateret i den perioden. I hennar regi fekk replikkane kvile, og kameraet vart verande lenge nok til at dei små rørslene mellom menneske kunne kome til syne. Denne dvelande stilen gjorde henne til ein sentral kunstnar i ei tid då fjernsynet tok på seg oppgåva med å vere landets viktigaste forteljingsrom.

Som mor vidareførte Eli Skolmen Ryg bandet til scenekunsten. Dottera Hege Schøyen vart ein profilert skodespelar og komikar med brei erfaring frå revy, fjernsyn og musikk, og ho fann sin partnar i jazzbassisten Arild Andersen. Han er ein av dei store innan norsk jazz, med eit internasjonalt virke som har sett spor i fleire tiår. Hege Schøyen og Arild Andersen fekk barna Jakob Schøyen Andersen og Line Schøyen Andersen. Jakob Schøyen Andersen har markert seg som både skodespelar og musikar i den yngre generasjonen, med ei rekkje rollar i fjernsyn, film og scenekunst, medan Line Schøyen Andersen høyrer til same familielinje utan å stå like synleg i det offentlege kulturlivet.

Den andre dottera, Anne Ryg, har arbeidd som skodespelar og har vore ein del av fleire norske produksjonar gjennom mange år. Ho var gift med Harald Eia, som har vore ein av dei mest framståande humoristane i landet, og som har kombinert komikk med samfunnsorientert arbeid i ei rekkje program og dokumentarar. Med dette strekkjer slekta seg vidare inn i eit anna felt innan norsk kultur, der humor, analyse og samfunnsdebatt møtest.

Apropos norsk kultur. Her kjem et lite vers inspirert av ein annan Alf enn JuleAlf

No har vi vaska golvet
Og vi har børi ved
Og vi har sett opp fugleband
Og vi har pynte tre
No sett vi oss og spelar
på pumpeorgelet ei stund,
og salmesykkelen minner oss
på ting vi ikkje treng å nemne.

Og då er tonen satt for fjernsynsfilmen Liv, som vart sendt i NRK midt i OL-året 1994. Eit drama som på stille vis ber i seg mange av dei kjennemerkte kvalitetane som då prega norsk fjernsynsteater. Regissør Eli Skolmen Ryg let handlinga folde seg ut utan hastverk, og det er som om kvar scene er forma med eit ønske om at sjåaren skal få vere til stades i rommet saman med personane, utan at forteljinga treng å heftast ved store effektar. Julekvelden, med sine mange skuggar og sine få klare lys, vert ikkje skildra som eit høgtideleg punkt, men som eit rom av forventning, sorg, sakn og dei små forsoningane som kanskje ikkje når heilt fram.

Du kan sjå heile filmen her:

https://tv.nrk.no/se?v=FDRP18000194

Elisabeth, spela av Anne Krigsvoll, kjem heim til vestlandshuset som har vorte ståande etter farens død. Ho fører med seg ei uro ho ikkje heilt kan setje ord på. Krigsvoll skapar ein figur som ikkje oppsøkjer store brot, men som heller lèt dei små glima av sanning trenge gjennom når sysken, naboar og minne pressar seg inn i tankane. Ho møter Liv, spela av Turid Gunnes, som på sin måte strever med eit liv som ikkje har funne ro, og gjennom dette samspelet mellom to kvinner som kjenner kvarandre betre enn dei vil innrømme, kjem mykje av framsyninga sin kraft. Kari Simonsen, som mor, gjev ein stillfaren tyngde til heile stykket. Ho er eit menneske som både vil halde familien saman og verne seg sjølv, og denne dobbeltheita er førebiletleg gjennomført i måten ho let replikkane sige ut, ofte litt seinare enn venta, som om tanken treng eit ekstra andedrag før orda kjem.

Dei overordna temaa i Liv er ikkje dramatiske i tradisjonell forstand. Dei handlar om å vende tilbake til ein stad du ein gong forlet, og om å møte gamle mønster som både bind og slit. Jula vert eit bakteppe som ikkje roar hjartet, men som gjer stillheita endå tydelegare. I ei tid då mykje fjernsynsdrama søkte etter det raske og det sensasjonelle, står Liv igjen som ei påminning om det langsame og at alt du treng er eit rom, eit bord og eit ansikt som ikkje heilt klarer å halde maska, for å lage godt drama. Regissøren byggjer ikkje opp til nokon stor klimaks, men til eit lågmælt møte mellom menneske som har gått i ring kring dei same orda gjennom fleire år.

Formspråket er typisk for NRK sitt fjernsynsteater i denne perioden. Kameraet står ofte støtt, som om det ventar. Lyset er dempa og jamt, utan sterke kontrastar. Kleda og interiøret er valde med ein nennsam realisme, der ingenting stikk seg ut, men alt ber spora av eit levd liv. På denne måten vert heimen ikkje berre arena, men eit eige nærvær i forteljinga, som eit minne ein ikkje heilt har valt, men som ein alltid vender attende til.

Musikken i Liv er laga av Arild Andersen. Han skapar eit klangbilete som ikkje vil overskride noko, men som ligg som eit mjukt, stadig skimrande bakteppe for dei mange små rørslene i dramaet. Andersen står i norsk jazz som ein tonekunstnar som kjenner krafta i det uuttalte, og dette kjem tydeleg fram her. Lyden av bassen og dei lågmelde tonane kring han gjev framsyninga eit rom av uro og varme samstundes. Musikken er ikkje kommenterande, men medlevande, og han gjer at kvar scene får eit eige rom av stillheit, som om tonane er eit minne frå noko som ein gong var. Det er denne evna Andersen har, til å skape tid og rom med få tonar, som gjer at musikken aldri trugar dramaet, men løftar dei menneskelege nyansane som elles lett kunne ha forsvunne.

Når eg prøver å plassere Liv i fjernsynshistoria, endar eg ofte opp med å tenkje på den tida då NRK enno trudde at folk hadde tid. Kamera står stille litt for lenge, og ingen ser ut til å bekymre seg for at sjåaren skal glippe ut. Det er ingenting her som prøver å vere klokt for kløktas skuld. Det er berre eit par menneske i eit rom som prøver å snakke seg fram til noko dei ikkje heilt veit kva er, medan desemberlyset ligg og flimrar som om det òg vurderer å ta ei pause. Det er kanskje nett desse små opphalda, dei setningane som aldri heilt landar, som gjer at framsyninga festar seg meir enn mykje anna frå same tid.

Og slik står Liv igjen som ei framsyning som ikkje prøver å rope, men som ligg der og dirrar litt, som ein gammal TV som akkurat klarer å halde på signalet. Ho høyrer både jula og den norske nøkternheita til, og kanskje er det nett det som gjer henne truverdig. Ein kan sjå litt av Eli Skolmen Ryg i dette, i måten ho let folk vere til stades utan å mase. Musikken til Arild Andersen sit i same hjørnet, still og litt avventande, som om han kjenner historia betre enn personane gjer. Det er vel slik livet gjerne oppfører seg når det prøver å kome vidare, sjølv når stemmene av og til slår litt hardare mot veggane enn nokon hadde planlagt.

Kor god er denne?

1 Julepyntfaktor Pynten finst, men ho er sparsamt brukt og gjer lite for å markere seg. Nokre få ting står i rommet og seier at det er jul, men utan å lage noko større ut av det.

2 Julebakstfaktor Scena med fattigmann byrjar som heilt vanleg baking ved kjøkenbordet. Etter kvart stig tempoet, stemmene blir skarpare, og situasjonen tippar over i eit kaotisk driv der ingen heilt klarer å samle trådane igjen.

3 Julesongfaktor Salmesykkelen, er ein del av huset og kjem til sin rett her. Julesongane dukkar opp naturleg og unaturleg, både når stemninga strammar seg til og på julekvelden

4 Julesnøfaktor Snøen er ekte og ligg jamt gjennom heile filmen. Ho er ikkje gjort til noko poeng, men gjev romma og utebileta ein truverdig desemberkvalitet. Julehefteseljaren på motorisert spark er eit lite høgdepunkt i denne samanhengen.

5 Trong til å ete julemat faktor Filmen gir ikkje mykje å arbeide med her. Det er lite mat, lite lukt og lite som freistar. Baksten hjelper litt, men ikkje nok til at ein kjenner noko sug etter tradisjonell julemat.

Terningkast:

⚄