I desember skjer det stundom at det som elles verkar malplassert, får vere med. Det som ikkje heilt passar inn, blir ikkje retta eller rydda bort, men ståande. Og nett då kan noko falle på plass.
Denne bloggen har gjennom desember vore innom både bokstavar og jolesveinar frå Island, kvar for seg, i sitt eige tempo. Vi har sett korleis alfabetet rommar meir enn system, og korleis jul kan ta former som ikkje alltid stemmer med forventningane. Når vi no samlar trådane, er det ikkje for å forklare, men for å peike på noko enkelt: at jul ikkje alltid oppstår der alt er rett, men der det som ikkje høyrde heime, likevel fekk rom.
Q, eller q, er den syttande bokstaven i det latinske alfabetet. Han står der som ein julepynt ein ikkje heilt hugsar kvar ein fekk frå. Han høyrer til i det moderne engelske alfabetet, i fleire vest-europeiske språk og i språk verda over, men alltid med ein fot utanfor. På engelsk blir han uttala /kjuː/, oftast skrive cue, av og til kew, kue eller que. Alt dette kjennest som fleire forsøk på å forklare ein bokstav som eigentleg ikkje vil forklarast.
Historia til Q er eldre enn både jul og Internett. Den semittiske forløparen, Qôp, bar lyden /q/, ein ustemd uvular plosiv. Det er ein lyd som sit djupt i halsen, vanleg i semittiske språk, men stort sett fråverande i europeiske. Forma på bokstaven kan ha vore inspirert av auget på ei nål, ein knute, eller kanskje ein ape med halen dinglande ned. Det høyrest ut som noko ein finn i ei gammal barnebok ein ikkje lenger tør å bla i. Som mange andre bokstavar med lang hukommelse kan Q sporast tilbake til egyptiske hieroglyfar, via det proto-sinaitiske skriftsystemet.
Så skjer det som ofte skjer i historia: bokstaven flyttar på seg. I tidleg gammalgresk blir Q til koppa (Ϙ), brukt til å representere fleire labialiserte velare plosivar, mellom anna /kʷ/ og /kʷʰ/. Seinare glir desse lydane over i /p/ og /pʰ/. Dermed blir koppa delt i to liv: som talteikn for 90, og som opphavet til phi (Φ), bokstaven som startar med ein aspirert pust og endar som ein heilt vanleg /f/ i moderne gresk. Bokstavar lever lange liv, men ikkje nødvendigvis samanhengande.
Etruskarane tek Q vidare, koplar han saman med V og let kombinasjonen representere /kʷ/. Romarane, som alltid på jakt etter eit alfabet som fungerer, kopierer dette utan mykje dramatikk. I dei eldste latinske innskriftene er det likevel litt kaos. C, K og Q blir alle brukte om både /k/ og /g/, som enno ikkje er skilte frå kvarandre i skrift. Q kjem før runda vokalar, som i ⟨EQO⟩. K kjem før /a/, som i ⟨KALENDIS⟩. C tek resten. Det høyrest nesten ut som ein gammal juleplan: litt her, litt der, så får vi rydde etterpå.
Etter kvart blir det rydda. C, og seinare G, tek over det meste. K og Q blir ståande att i ytterkanten av alfabetet. Q overlever, men berre i eitt bestemt høve: når /k/ straks blir følgd av ein /w/-lyd. Difor klamrar Q seg til U som ein som ikkje vil gå heim frå julefesten åleine.
Og så, brått, er vi i moderne tid. I Tyrkia er bokstaven Q, saman med X og W, forbode i offentlege dokument frå 1928 til 2013. Gateskilt, brosjyrar, det som skulle vere nøytralt, får ikkje bruke desse bokstavane. Q finst i det kurdiske alfabetet, men ikkje i det tyrkiske. Dermed blir Q noko meir enn ein bokstav. Han blir eit spørsmål, ein markør, eit stille opprør trykt i versalar.
Q er ein bokstav som aldri heilt har funne seg til rette. Han kjem frå hieroglyfar, har vore ape, knute og nål, har vore tal og pust, har hengt seg fast i U og blitt politisk. Kanskje er det difor han alltid verkar litt feilplassert. Som ein julekule som ikkje høyrer til noko sett, men som likevel kjem fram kvart år.
Kan hende er det nett difor det kjennest påfallande rett at noko anna som òg ofte verkar malplassert, er julefilmar med bokstaven Q i tittelen, som om alfabetet sjølv protesterer svakt mot å bli brukt til jul. Men vi har spadd opp ein:
The Christmas Quest er ein amerikansk TV-produsert julefilm frå Hallmark Channel, med premiere 1. desember 2024 som del av Countdown to Christmas. Filmen er kring 85 minutt lang, har aldersgrense TV-G og kombinerer romantikk, julefilm og eventyr i ei skattjaktforteljing lagd til Island i dagane før jul.
Filmen følgjer arkeologen Stefanie, som reiser til Island for å leite etter ein sagnomsust skatt knytt til dei islandske jolesveinane, Jólasveinar. Med seg får ho eks-mannen Chase, ein språkekspert med særleg kunnskap om norrønt språk, runer og gamle tekstar. Dei to må samarbeide om å tolke ei rekkje leidetrådar, samstundes som dei navigerer i eit uavklart personleg forhold.
Skattjakta utviklar seg som eit kappløp, der fleire aktørar viser interesse for skatten. Forteljinga er bygd opp steg for steg, med nye leidetrådar som fører handlinga vidare gjennom vinterlege islandsk landskap og urbane miljø i Reykjavík.
Jolesveinane som narrativ struktur
Dei tretten jolesveinane står sentralt i filmen sin struktur. I islandsk folketru kjem jolesveinane éin og éin i dagane frå 12. til 24. desember, kvar med sitt eige namn og sine særmerkte handlingar, ofte knytte til mat, bakst, lukt, snoking og småtjuveri i ein knapp vinterkvardag.
Jolesveinane, på islandsk Jólasveinar, er tretten i talet og høyrer til den islandske folketrua. Dei kjem ikkje samla, slik mange andre julefigurar gjer, men éin og éin, dag for dag, frå 12. desember og fram til julaftan. Kvar av dei har sitt eige namn, sine eigne vanar og sitt eige felt av interesse. Dei kjem, gjer sitt, og dreg attende i same rekkjefølgje etter jul. Alt skjer ordna, men ikkje samla.
I eldre tradisjon var jolesveinane ikkje først og fremst hyggelege. Dei var knytte til vinter, knappheit og utryggleik, og vart brukte som skremsel for barn. Dei stal mat, laga bråk og kunne vere direkte farlege. Over tid har dei vorte mildare i uttrykket, og i moderne islandsk juletradisjon fungerer dei meir som rampete skikkelsar enn som trugsmål. Likevel har dei behalde det viktigaste: tilknytinga til kvardagslivet, kjøkenet og det som skjer når ressursane er få.
Dei fleste jolesveinane er definerte gjennom handlingane sine. Ein plagar sauer. Ein stel restar frå gryter. Ein sleiker sleiver. Ein snik seg til pølser som heng til tørk. Ein luktar seg fram til bakst. Ein smeller med dører om natta. Det er lite høgtideleg over dette. Jolesveinane høyrer ikkje heime i kyrkjerommet, men i fjøset, på kjøkenet, i gangen og rundt matbordet. Dei representerer det som skjer når folk bur tett, lever enkelt og må dele på det dei har.
Familien dei høyrer til, er heller ikkje ein fredeleg julefamilie. Mora, Grýla, er eit troll som i folketrua et uskikkelege barn. Faren, Leppalúði, er taus og passiv. I tillegg kjem julekatten, Jólakötturinn, som et dei som ikkje har fått nye klede til jul. Heile dette universet ber preg av alvor, svolt og sosial kontroll, sjølv om det i dag ofte blir formidla i ei mildare form.
Det som gjer jolesveinane særmerkte, er at dei ikkje representerer éin figur, men mange. Dei er ikkje ein einskapleg nisse, men eit kollektiv av manglar, vanar og små brot på orden. Dei kjem ikkje med gåver først og fremst, men med spor. Spor av lukt. Spor av rot. Spor av at noko har vore der om natta. Dei minner om at jul ikkje berre handlar om det reine og det rette, men om det som blir igjen etter kvardagen.
Jolesveinane er òg, som vi har vore inne på, sterkt knytte til mat. Bakst, kjøt, mjølk, pølser, skyr og restar er gjennomgåande element i forteljingane. Dette speglar ein kultur der mat var verdifull, der ingenting gjekk til spille, og der kjøkenet var sentrum for både arbeid og fellesskap. At ein jolesvein luktar seg fram til bakst, seier noko om kor viktig baksten var, ikkje berre som festmat, men som lagra energi gjennom vinteren.
I moderne tid har jolesveinane fått ein fast plass i islandsk desember. Barn set fram sko i vindauget, og får små gåver eller poteter, alt etter oppførsel. Jolesveinane er ikkje lenger farlege, men dei er heller ikkje heilt ufårlege. Dei ber framleis med seg ei påminning om at jul kjem frå eit landskap prega av kulde, mørker og arbeid.
I filmen er denne tradisjonen omforma til ein systematisk skattjakt: kvar jolesvein er knytt til ein konkret leidetråd eller ei oppgåve som må løysast. Mytologien fungerer dermed som ei rettesnor for handlinga og gir filmen ein fast rytme fram mot julaftan. Kunnskap om tradisjon, språk og symbol blir avgjerande for å kome vidare i jakta.
Jul, bakst og bytteøkonomi
Julestemninga er tett til stades gjennom heile filmen. Julepynt, kakeboksar, pepperkakehus, julebuffetar og samtalar om julegodt går att i både dialog og bilete. Julebakst spelar ei særleg aktiv rolle, ikkje berre som dekor, men som del av handlinga, mellom anna gjennom bytteøkonomi der bakst får funksjon som valuta.
Islandsk julemat og -tradisjonar blir jamleg nemnde, mellom anna laufabrauð, fruktkaker og kæst skata. Lukt, smak og samtalar om mat er gjennomgåande motiv, i tråd med jolesveintradisjonen sitt sterke fokus på kjøken og hushald.
Julesongar og lydlandskap
Julemusikk er ein kontinuerleg del av filmen. Julesongar blir både nemnde og framførte, i montasjar, på større julearrangement og i meir kvardagslege situasjonar, som i bilen mellom reisemål. Musikken understrekar både julestemning og framdrift, og bind saman dei ulike delane av handlinga.
Snø, stad og sesong
Filmen er tydeleg forankra i vinterlege omgjevnader. Snø i Reykjavík og omkringliggjande område er eit gjennomgåande visuelt element, og snøfallet aukar etter kvart som handlinga nærmar seg jul. Jul fungerer her som eit kulturelt og geografisk landskap handlinga rører seg gjennom, meir enn som eit avgrensa tidspunkt.
Eventyrforma og forteljartradisjonen
The Christmas Quest plasserer seg i ein velkjend moderne eventyrtradisjon, der historiske eller mytologiske element blir nytta som nøklar i ei lineær skattjakt. Eks-partnarar med komplementær kunnskap, tolking av gamle teikn og ei rekkje leidetrådar som må følgjast i rekkjefølgje, er sentrale grep.
I denne samanhengen er det naturleg å sjå filmen i slekt med skattjaktfilmar som National Treasure, særleg når det gjeld form og dramaturgi. The Christmas Quest nyttar den same grunnmodellen, men forankrar henne i jula og i islandsk folketru, innanfor ramma av Hallmark sitt juleunivers.
Det er tydeleg at The Christmas Quest høyrer til i en skattejaktfilmsjanger der fortida ikkje berre er bakgrunn, men eit kart. Det er ein type forteljing der historiske symbol, gamle tekstar og kulturelle spor blir brukte som leidetrådar i ei lineær jakt mot noko som ligg gøymt. Kunnskap blir ein praktisk ressurs, språk og historie får konkret verdi, og handlinga skrid fram steg for steg etter kvart som nye samanhengar blir avdekte.
Denne forma er ikkje ny, som vi har vore inne på, og ho er heller ikkje særleg knytt til jul. Ho er eventyrleg, pedagogisk og strukturert, og ho gir publikum ei kjensle av at verda rommar fleire lag enn dei synlege. The Christmas Quest plasserer seg tydeleg innanfor denne tradisjonen, med jule- og islandsk kulturarv som ramme, men med ein dramaturgi som har klare førebilete. Og då må vi seie noko om National Treasure.
National Treasure frå 2004 etablerte for mange det moderne uttrykket for skattjaktfilmen i populærkulturen. Filmen tek utgangspunkt i ein myte om ein sagnomsust skatt som skal ha vorte samla av europeiske frimurarar og gøymd i samband med grunnlegginga av USA. Skatten er ikkje knytt til éin stad, men til eit nettverk av symbol, dokument og arkitektoniske spor spreidde gjennom historia.
I sentrum står Benjamin Franklin Gates, ein historikar og kryptoanalytikar som har arva både kunnskap og mistanke frå generasjonar før seg. Han trur at sentrale dokument i amerikansk historie ikkje berre er politiske tekstar, men også bere på skjulte bodskapar. Uavhengigserklæringa blir ikkje berre lese, men undersøkt fysisk, lag for lag, som eit kart forkledd som nasjonalt symbol.
Det avgjerande grepet i National Treasure er at historia sjølv blir eit puslespel. Frimurarane, med sitt rike symbolapparat, fungerer som bindeledd mellom europeisk esoterisk tradisjon og amerikansk statsdanning. Arkitektur, tal, ritual og språk blir presenterte som delar av ein gjennomtenkt struktur, der ingenting er tilfeldig. Skatten ligg ikkje berre gøymd i rom, men i samanhengar.
Filmen er bygd opp som ei rekkje prøver. Kvar løysing opnar for neste steg. Ein stad fører til eit dokument, dokumentet fører til eit symbol, symbolet fører til eit bygg, og bygget fører vidare. Denne kjeda av handlingar gir forteljinga eit sterkt framdriftsprinsipp, samstundes som ho gir publikum ei kjensle av deltaking. Ein sit ikkje berre og ser, men følgjer resonneringa.
Frimurarskatten i National Treasure er ikkje berre materiell. Han representerer ei samling av kunnskap, makt og historisk kontinuitet. Skatten er meint å vere universell, men han er samstundes skjult bak institusjonar og symbol som berre nokre få kan lese. Filmen gjer dermed kunnskap til både nøkkel og hinder. Den som kan tolke teikna, får tilgang.
Det som gjer National Treasure til eit viktig referansepunkt, er ikkje berre handlinga, men forma. Filmen etablerer ein modell der akademisk innsikt blir handlingsdrivande, der eks-partnarar eller familiemedlemmar med delt historie må samarbeide, og der fortida blir levande gjennom konkrete oppgåver i notida. Det er ei form som kombinerer spenning med formidling, og som gjer historisk stoff tilgjengeleg utan å krevje forkunnskap.
Denne modellen har sidan vorte nytta i ei rekkje samanhengar, i filmar, seriar og bøker. Når The Christmas Quest nyttar mytologi, språkkompetanse og kulturelle spor som motor for handlinga, er det innanfor denne etablerte tradisjonen. Forskjellen ligg ikkje i strukturen, men i materialet som blir brukt.
Der National Treasure byggjer på frimurarar, statsdokument og nasjonal ikonografi, tek The Christmas Quest i bruk ei anna form for kulturarv. Men begge filmane deler ei grunnleggjande tru på at fortida kan lesast, og at det finst meining gøymd i det som til vanleg blir oppfatta som dekor, ritual eller historie.
1. Snøfaktor
Filmen er gjennomgåande forankra i vinterlege omgjevnader. Snø i Reykjavík og i landskapet rundt er eit stabilt visuelt element, og snøfallet aukar etter kvart som handlinga skrid fram mot jul. Snøen er ikkje berre bakgrunn, men del av stemninga og framdrifta i skattjakta, og bidreg til ei klar sesongforankring.
2. Julepyntfaktor
Julepynt er jamt til stades i filmen, både i offentlege rom og i meir private settingar. Juledekorasjonar, kakeboksar, julebuffetar og referansar til pepperkakehus og julearrangement gir filmen eit tydeleg visuelt julepreg. Pynten fungerer som markør for tid og høgtid, heller enn som sjølvstendig handlingselement.
3. Julebakstfaktor
Julebakst har ein uvanleg sentral plass i handlinga. Bakst er ikkje berre rekvisitt, men inngår aktivt i forteljinga, mellom anna gjennom bytteøkonomi der julebakst fungerer som valuta. Filmen viser og nemner klassisk islandsk julebakst, særleg laufabrauð, det tynne, mønsterskorne brødet som er sterkt knytt til islandsk jul. I tillegg blir fruktkaker og ulike julekaker viste og omtala. Lukt, smak og samtalar om bakst er gjennomgåande motiv, i tråd med jolesveintradisjonen sitt fokus på kjøken og mat.
4. Julematfaktor
Julemat er tydeleg til stades både i dialog og i bilete. Filmen nemner og viser klassiske islandske julerettar, mellom anna hangikjöt og kæst skata, som blir omtala i samband med juleførebuingar og julemåltid. Julebuffetar med kaker og tradisjonsmat fungerer som sosiale møtepunkt i handlinga, og samtalar om julegodt og høgtidsmat går att fleire gonger.
5. Julesongfaktor
Julesongar og julemusikk er til stades i filmen, men i varierande grad. Julemusikk blir brukt i montasjar, under køyring i bil og i samband med større julearrangement og gallaer. Det finst òg tilfelle av julesong som blir eksplisitt nemnd eller framført. Musikken er med på å understreke julestemninga, utan å dominere lydbiletet.
Terningkast
⚅
julealf.art 